Bölüme yeni başlamış bir ekonomi/iktisat öğrencisiyseniz ilk İktisada Giriş dersinizde ekonominin tanımını sizlere, “Kıt kaynaklarla insanların sonsuz ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla üretim, tüketim, dağıtım, ticaret ve bölüşüm faaliyetlerini inceleyen bir sosyal bilim dalıdır,” diye anlatacaklardır. Peki, bize ilk derste öğretilen bu “kutsal” tanım, gerçek dünyanın karmaşıklığını ne kadar yansıtıyor? Gelin, bunu yeniden tanımlayalım.

Kıtlık; bir şeylerin eksikliği veya yetersizliğidir. Dünya üzerinde gördüğünüz veya göremeyip hissettiğiniz neredeyse her şeyi kaynak olarak nitelendirebiliriz. İhtiyaçlar ise insanların gereksinim duyduğu şeylerdir.

Kaynaklar kıt mıdır? Zamana ve bölgeye göre değişiklik göstermekle birlikte kıtlıktan bahsedebiliriz. Ancak dünyanın küreselleştiği, farklı bölgelerin birbirleriyle iletişiminin ve ticaretinin olduğu durumda; yeterli teknoloji ve doğru verimlilikle, kıtlığından bahsettiğimiz şeylerin yeteri kadar üretimi mümkündür. Buna ek olarak, kıt zannettiğimiz pek çok şey bölüşümündeki yanlışlardan dolayı kıttır. Kısaca kıtlık engellenebilir. Burada önemli olan, insanların bunu isteyip istememesidir. “Neden istemesin?” diye sorabilirsiniz doğal olarak. Bunun da nedeni, insanların bundan rant* elde edemeyecek olmasıdır.

Su kıtlığıyla ilgili ya da su savaşları çıkacağına dair söylentiler duymuşsunuzdur. Dünyadaki toplam su miktarının yalnızca %2,5’u tatlı sudur ve bunun da %1’in altında bir kısmı içme suyu olarak kullanılabilmektedir. Bu durum milyonlarca yıldır böyle devam etmektedir. Sizce milyonlarca yıldır böyle devam eden bir sistemde su kıtlığından bahsedebilir miyiz? Ya da sizce önümüzdeki milyonlarca yılda su tükenecek midir? Birinci sorunun cevabı: Bahsedemeyiz; coğrafyadan kaynaklanan dağıtım sorunları vardır. İkinci sorunun cevabı ise: İnsanlar sisteme zarar vermezse, hayır.

Peki, neden su kıtlığından ve su savaşlarından bahsediliyor? Rant elde etmek için. Suya hâkim olacak devlet, diğer devletlerden üstün bir konuma gelecek; dilediğine suyu iletecek, dilediğinden kesebilecektir. Buna Türkiye’den bir örnek verilebilir: Fırat Nehri üzerine kurduğumuz barajlarda Suriye her seferinde karşımızda durmuştur; çünkü Fırat Nehri’nin Suriye’ye uzanan kolunda suların azalacağı endişesi vardır. Suyun azalması; tarımı, hayvancılığı ve iklimi doğrudan etkilemektedir.

İhtiyaçlar sonsuz mudur? İhtiyaçlar sonlu, istek ve arzular sonsuzdur. Düşündüğünüzde ihtiyacınız olan şeyler genellikle temel unsurlardır: Barınak, yiyecek, giyecek, taşıt, iletişim aracı ve bunların maliyetlerini karşılayabilecek kadar para gibi. Bu temel ihtiyaçların üzerine çıkan her şey isteklerle ve arzularla ilgilidir. Birden çok veya daha lüks ev ve araba gibi. İnsan doğası gereği her zaman daha iyisini ve daha fazlasını ister. Karşılanması güç olan kısım işte budur. İnsan, daha iyisinin ve daha fazlasının kendisine daha çok zevk ve fayda sağlayacağını düşünür; ancak bu genellikle böyle değildir.

Asla bitmeyecek ve nesiller boyu bütün sülalenizi ihya edecek kadar paranız olduğunu düşünün. Eviniz, arabanız, yatınız; kısaca hayallerinizi süsleyecek her şeyin en lüksüne sahipsiniz. En lüks olan eşyalarınızla bunların en sade versiyonları arasında temel amaç olarak hiçbir fark yoktur. Ancak yine de yarın daha iyileri üretilse, yenilerini almak için güdüleneceksiniz. Bu güdülenme hem içinizden gelen bir arzuyla hem de reklam gibi dış yönlendirmelerle olacaktır. Reklamlar gibi yönlendirmeler, istek ve arzuları sunileştiren ögelerdir. Yenisine sahip olduğunuzda yaşayacağınız hazzın bir öncekinden fazla olacağı vurgulanacaktır. Ancak yenisini satın aldığınızda yaşayacağınız haz, bir öncekini satın aldığınızdakinden daha azdır. Hatta bazen pişman olmanız bile mümkündür.

Sonuç olarak; kıt zannedilen kaynakların birçoğunun kıtlığı engellenebilse de istek ve arzuların sonsuzluğu engellenemeyeceğinden, insanoğlu hep daha fazlasını isteyerek yaşayacaktır. Bu durumda ekonomi; yenilenebilir kaynaklarla sonsuz istek ve arzuları karşılamak amacıyla üretim, tüketim, dağıtım, ticaret ve bölüşüm faaliyetlerini inceleyen bir sosyal bilim olacaktır. İçinde bulunduğumuz çağın gereği budur. Belki de iktisat artık; eksik olanı değil, elimizdeki bolluğu nasıl adil bölüşeceğimizi ve sınır tanımayan arzularımızı bu gezegenin sınırlarıyla nasıl uzlaştıracağımızı inceleyen bir sanata dönüşmelidir.

_______________________________________________________________________________

*Rant: Emek veya üretim harcamadan; özellikle toprak, gayrimenkul veya doğal kaynaklar gibi arzı sınırlı varlıklardan sağlanan haksız veya düzenli kazançtır.