Polisiye roman ya da hikâye denilince aklımıza ne gelir? Suç; esrarengiz olaylar, dedektiflik, gizem, merak ve çözümleme…

Yani suç, gizem, dedektiflik ve adalet arayışı temalarını işleyen; genellikle bir cinayetin ya da suçun arkasındaki sır perdesini aralamaya odaklanan edebî eserlere polisiye diyoruz.

Bu türde anlatı çoğunlukla katil, kurban ve dedektif (veya araştırmacı) üçlüsü üzerine kuruludur. Olay örgüsü, okurda merak ve gerilim duygusu uyandırırken aynı zamanda onu gizemi çözmeye teşvik eder.

Peki, polisiye roman ya da hikâye kahramanı denilince  ilk aklımıza gelen eser ve karakter kimdir? Elbette dünyaca ünlü İngiliz yazar Arthur Conan Doyle tarafından yazılan Sherlock Holmes. En azından benim aklıma gelen, hatta uzun süre bildiğim tek polisiye eser buydu.

Sherlock Holmes, olağanüstü gözlem gücü ve mantıksal çıkarım yeteneğiyle karmaşık suçları çözen ünlü bir dedektiftir. Genellikle sadık dostu Dr. Watson ile birlikte çalışır ve en küçük ayrıntılardan büyük sonuçlar çıkararak gizemleri aydınlatır.

Daha sonradan ise Fransız yazar Maurice Leblanc’ın yazdığı Arsène Lupin eserini öğrendim. Bu eser, Sherlock Holmes kadar olmasa da oldukça bilinen bir yapıttır. Hatta bir bakıma Sherlock Holmes’un popülerliğine bir yanıt olarak ortaya çıkmıştır. Zekâsı ve kılık değiştirme yeteneğiyle tanınan ünlü centilmen hırsız Arsène Lupin, polisi sürekli şaşırtan ustaca planlarıyla polisiye edebiyatın en popüler kahramanlarından biri olmuştur.

Ben Sherlock Holmes’u okumuştum; ancak açıkçası okurken “Vay be!” dediğim, çok etkilendiğim ya da büyük bir hayranlık duyduğum bir atmosferin içine girdiğimi söyleyemem. Doğrusunu söylemek gerekirse, bende beklediğim kadar güçlü bir etki bırakmadı.

Gelelim Türk edebiyatındaki polisiye türüne…

Türk edebiyatında polisiye türü, özellikle Cumhuriyet döneminden sonra gelişmiş ve zamanla geniş bir okur kitlesine ulaşmıştır. İlk dönemlerde daha çok çeviri ve taklit eserler ön planda olsada ilerleyen süreçte özgün Türk polisiyeleri ortaya çıkmaya başlamıştır.

Türün edebiyatımızdaki ilk örneklerinden biri, Ahmet Mithat Efendi’nin yazdığı Esrâr-ı Cinâyât kabul edilir. Başlangıçta polisiye anlayışı daha çok çeviri ve macera ağırlıklı eserlerle gelişim göstermiştir. Cumhuriyet döneminde ise Peyami Safa, “Server Bedi” takma adıyla oluşturduğu Cingöz Recai karakteriyle türün yaygınlaşmasına önemli katkılar sağlamıştır.

Daha sonraki yıllarda Celil Oker ve Esmahan Aykol gibi isimler modern polisiye anlayışını geliştirirken, günümüzde Ahmet Ümit; tarih, psikoloji ve toplumsal olayları polisiye ile harmanlayan eserleriyle Türk polisiyesinin en önemli temsilcilerinden biri hâline gelmiştir.

Tabii bende dediğim gibi, polisiye roman denince uzun süre yalnızca Sherlock Holmes’u biliyordum. Türk edebiyatında ise beni gerçekten etkileyen o seriyle karşılaşıp okuyana kadar bildiğim herhangi bir polisiye eser yoktu.

Evet, o eser… Cingöz Recai

Genel olarak okumalarım tarih üzerinedir. Bunun dışında polisiye, bilim kurgu gibi diğer türleri pek okumam; ilgimi çekmezse kolay kolay bağ kuramam. Ortaokul dönemimin son yılıydı, 8. sınıftaydım ve LGS’ye hazırlanıyorduk. O dönem okumalarım da yoğun şekilde devam ediyordu. Yine bir gün D&R mağazasına uğrayıp tarih kitaplarını incelerken, yeni çıkanlar rafında Cingöz Recai ile karşılaşmıştım.

Eser aslında yeni yazılmış değildi; Cumhuriyet’in ilk yıllarında kaleme alınmıştı. Fakat benim keşfettiğim dönemde Damla Yayınevi⁠ tarafından yeniden basılmıştı. “Cingöz Recai” ismi zaten dikkatimi çekmişti. Kitabı elime alıp biraz inceleyince merakım iyice arttı ve satın almaya karar verdim.

Okumaya başladığımda ise kendimi hikâyenin içinde buldum. Eser yoğun bir merak duygusu uyandırıyordu; olay örgüsü insanı içine çekiyor, okudukça hayrete düşürüyordu. Gerçekten büyük bir keyif ve lezzet alarak okuyordum.

Tabii o süreçte “Cingöz Recai nedir, kim yazmıştır, başka kitapları var mıdır?” diye araştırmaya da başlamıştım. Vakit kaybetmeden serinin diğer kitaplarını da harçlıklarımı biriktirerek yavaş yavaş satın aldım. O dönem 8. sınıfta olduğum için aslında LGS’ye hazırlanmam gerekiyordu; fakat tüm odağım ve merakım bu seriye kaymıştı. Bir kitabı bitirir bitirmez hemen serinin diğerine başlamak istiyordum.

Damla Yayınevi⁠ tarafından yeni basımı yapılan seri on iki kitaptan oluşuyordu ve ben o süreçte hepsini adeta bir çırpıda okudum. Seri üzerimde oldukça büyük bir etki bırakmıştı; gerçekten çok beğenmiştim. Sonrasında ise yeni kitaplar alabilmek için seriyi sahafa satmıştım.

Yıllar sonra Cingöz Recai serisi, Erol Üyepazarcı ve oluşturulan ekip tarafından eski yazıdan yeni harflere aktarılıp notlandırılarak, aslına uygun biçimde yeniden hazırlandı ve Ötüken Neşriyat tarafından yayımlandı. Bildiğim kadarıyla benim okuduğum Damla Yayınevi⁠ baskılarının dili sadeleştirilmişti ve kitaplar rastgele sıralamayla yayımlanmıştı.

Ötüken Neşriyat⁠’ın yaptığı yarı yarıya indirim kampanyasını kaçırmayıp serinin tamamını yeniden satın aldım ve kütüphaneme yerleştirdim. Hâlâ ara ara dönüp serinin bazı hikâyelerini aynı ilgi ve heyecanla tekrar okuyorum.

Şimdi gelelim Cingöz Recai’ye… Kimdir bu Cingöz Recai? Biraz yakından tanıyalım; serinin ne olduğuna, eserlerine, yazarına ve o eserlerin içeriğine birlikte bakalım.

Cingöz Recai, usta romancı Peyami Safa’nın ilk ve orta mektep talebeleri için kaleme aldığı, daha sade ve popüler bir seridir. Bu eserler, yazarın “Server Bedi” takma adıyla yazdığı polisiye romanlardan oluşur.

1920’li yıllarda polisiye ve cinayet romanlarına büyük bir ilgi vardı. Muhtemelen savaş yıllarının oluşturduğu atmosfer de bu ilginin artmasında etkili olmuştu. Maurice Leblanc’ın yarattığı Arsène Lupin karakteri, Avrupa’da oldukça meşhur olan bir centilmen hırsız hikâyesiydi. Peyami Safa da bu karakterden ilham alarak, onun Türk versiyonu sayılabilecek Cingöz Recai karakterini ortaya koymuştur.

Peyami Safa, henüz yirmi beş yaşındayken “Server Bedi” takma adıyla kaleme aldığı Cingöz Recai serisini 1924 yılında okurlarla buluşturdu. Türk edebiyatının en uzun soluklu polisiye serilerinden biri kabul edilen bu eser dizisi, dönemin popüler yayın anlayışına uygun olarak büyük ilgi gördü. Tıpkı popüler eserlerden kazanç elde etmek isteyen birçok yayıncıda olduğu gibi, Cingöz Recai karakteri de okuyucular tarafından sevilince seri hâline getirildi.

Diyalog ağırlıklı, akıcı ve kolay okunabilen bu polisiye öyküler; heyecanı ve merakı daima canlı tutuyor. Peyami Safa, yalnızca otuz iki sayfalık kısa hikâyelerde bile entrika dolu olayları; aşk, tutku, kötülük ve kıskançlık gibi unsurlarla harmanlayarak etkileyici bir anlatım ortaya koymayı başarmıştır.

Hikâyelerin büyük bir kısmı, dönemin popüler romanlarından esinlenilmiş ya da çeşitli eserlerden uyarlanmıştır. Yani Peyami Safa, çok okunan polisiye, cinayet ve aşk hikâyelerini Cumhuriyet Türkiyesi’nin okuyucu kitlesine, diline ve hayat tarzına uyarlamıştır. Bu eserlerdeki olayların ve karakterlerin ise güçlü bir edebî derinliğe sahip olduğu söylenemez.

Serinin ilk kitabı olan “Cingöz’ün Kız Kaçırması”, 1924 yılında yayımlandı. 1924 ile 1960 yılları arasında yayımlanan seride, başkahramanı Cingöz Recai olan toplam elli beş hikâye ve altı roman okurla buluştu.

Burada beni en çok şaşırtan ve hayrete düşüren nokta, Peyami Safa’nın Cingöz Recai hikâyelerini tamamen geçimini sağlamak ve para kazanmak amacıyla kaleme almış olmasıdır. Peyami Safa, hayatını idame ettirebilmek için kısa süre içerisinde durmaksızın bu tür öyküler yazıyordu. Üstelik yalnızca polisiye eserler değil, aynı zamanda aşk romanları da kaleme alıyordu.

Hatta bazı eleştirmenlere göre, dönemin okuma alışkanlıkları ve ticari kaygıları nedeniyle Peyami Safa bu eserlerde yalnızca “bir şeyler karalamış” gibidir. Çünkü o dönemde bu tarz hikâyeler ilgi görüyor ve oldukça rağbet görüyordu.

Usta romancı Peyami Safa’nın yalnızca Cingöz Recai’de değil başka eserlerinde de kullandığı “Server Bedi” takma adından ve bunu neden tercih ettiğinden bahsetmeyip geçmek olmaz.

“Server Bedi” adı tamamen rastgele seçilmiş değildir. Genellikle “Server” kısmının annesi Server Bedia Hanım’dan geldiği, “Bedi” kısmının ise “Bedia” isminden türetildiği düşünülür. Bu konuda farklı yorumlar bulunsada kesin bir açıklama yoktur. Bu nedenle “Server Bedi”, hem aileye gönderme taşıyan hem de Peyami Safa’nın farklı türdeki eserlerini ayrı bir kimlikle yayımlamak için kullandığı bir müstear ad olarak değerlendirilir.

Peyami Safa bu takma adı yalnızca Cingöz Recai’de değil, başka polisiye ve macera romanlarında da kullanmıştır. Bunun temel nedeni, “ciddi edebiyat” olarak görülen eserleriyle daha popüler ve ticari metinlerini birbirinden ayırmak istemesidir. Çünkü Safa, özellikle psikolojik ve düşünsel yönü güçlü romanlarıyla tanınmayı amaçlıyordu.

Öte yandan geçimini yazarlıkla sağladığı için gazetelere hızlı ve düzenli şekilde polisiye ile macera romanları da yazıyordu. Bu eserler zamanla büyük ilgi görünce “Server Bedi” adı adeta bağımsız bir polisiye markasına dönüştü. Ayrıca o 

dönemde farklı türlerde yazan birçok yazarın müstear ad kullanması oldukça yaygın bir yöntemdi.

Cingöz Recaî’nin kişiliğine, özelliklerine ve karakterine gelecek olursak;

Cingöz Recai, Arsen Lüpen’i andıran “kibar hırsız” tipinin Türk edebiyatındaki en önemli örneklerinden biridir. Zeki, yakışıklı, eğitimli ve etkileyici bir karakter olan Cingöz, kadınların ilgisini kolayca kazanır; kimi zaman işlediği suçlarda onlarla iş birliği yapar. Robert Koleji’nde eğitim görmüş, ardından Amerika’ya giderek suç dünyasının yöntemlerini öğrenmiştir. Çok iyi İngilizce bilir; hatta çevresindekilerin anlamaması için sevgilisiyle İngilizce konuşur. Hırsızlığı yalnızca para kazanmak için değil heyecan ve zevk için yapar. Bununla birlikte ele geçirdiği servetin önemli bir kısmını yoksullara, yardım kuruluşlarına ve yetim çocuklara aktarır. Bu yönüyle Robin Hood’u andıran bir “iyi haydut” olarak görülür. Kendine ise yalnızca iyi yaşamını sürdürecek kadar pay ayırır; çünkü kaliteli yaşamdan, lüks eşyalardan ve güzel kadınlardan hoşlanır.

Ayrıca fiziksel olarak da son derece çekici olan Cingöz Recai atletik, çevik ve hareketli bir adamdır. Kadınlarla flört etmeyi sever; gerektiğinde keman ya da piyano çalar, hoş sohbeti ve zarafetiyle bulunduğu ortama kolayca uyum sağlar. Mücevherler, antikalar, kıymetli halılar gibi pahada ağır ama taşınması kolay eşyalara ilgi duyar. Hem suç dünyasının modern yüzünü temsil eder hem de kendince bir adalet anlayışıyla hareket eden sıra dışı bir kahraman olarak Türk polisiye edebiyatında önemli bir yer edinir.

Cingöz Recai’nin en belirgin özelliği, binbir kılığa girme konusundaki yeteneğidir. İstediği yerde, istediği kimlikle ortaya çıkabilir; çoğu zaman hiç şüphe çekmeden işlerini tamamlar. Sesini değiştirebilmek için Amerika’dan özel cihazlar getirmiştir. Kılık değiştirme; maskeler, teknolojik araçlar, gizli geçitler ve yeraltı mahzenleri onun suç dünyasının vazgeçilmez unsurlarıdır. Kriminoloji, psikoloji, fizyonomi, biyoloji gibi alanlarda bilgi sahibidir ve suçlarını planlarken ya da çözümler üretirken bu bilgisini kullanır. Manyetizma ve hipnoz tekniklerinden yararlanarak insanları etkileyebilir, bilinçaltlarını açığa çıkarabilir. Şiddeti ve öldürmeyi sevmez; yalnızca zorunlu durumlarda silaha başvurur.

Cingöz’ün hedef aldığı kişiler rastgele seçilmiş kurbanlar değildir. O, toplumun nefret ettiği ya da haksız kazanç elde ettiğine inandığı insanları soyar: rüşvetçi paşalar, savaş zenginleri, para uğruna cinayet işleyenler, halkı sömürerek servet kazanan kişiler… Ona göre gerçek suçlu, haksız şekilde zenginleşen ve toplumu sömüren kimselerdir. Bu nedenle “Parasını alacağım adam bir hain olmalıdır. 

Namuslu adamların parasına elimi sürmem.” der. Çaldığı malları çoğu zaman fakirlere dağıtır; yetim çocuklar için yurt açacak kadar yardımseverdir. Adamları da onu “helâl mala dokunmayan” biri olarak tanımlar.

Cingöz Recai’nin en dikkat çekici ilişkilerinden biri, peşindeki polis hafiyesi “Sertaharri” Mehmet Rıza ile yaşadığı rekabettir. Görevine bağlı, dürüst ve ahlaklı bir polis memuru olan Mehmet Rıza, Cingöz’ü yakalamak için özel olarak yetkilendirilmiş olup onun kadar olmasa da zeki ve kılık değiştirme konusunda ustadır; buna karşılık Cingöz Recai de onun zekâsına ve karakterine saygı duyar, Mehmet Rıza ise karşısındaki bu hırsıza hayranlık hisseder. Birbirlerinin düşmanı olmalarına rağmen aslında birbirlerini var eden iki karakterdirler ve Cingöz, insanları gözünden tanıma yeteneği sayesinde Mehmet Rıza ne kadar başarılı bir kılık değiştirirse değiştirsin çoğu zaman onu teşhis eder ancak yine de birçok kez elinden kurtulmayı başarır; hatta bazı maceralarda yakalanıp hapse girdiği de olur. Mehmet Rıza’nın Cingöz’ü her defasında yakalayamaması kişisel bir yetersizlikten değil, dönemin polis teşkilatının teknolojik ve kurumsal imkânsızlıklarından kaynaklanır. Öte yandan Cingöz Recai, bazı hikâyelerde suç çetelerini bizzat polise teslim ederek adaletin sağlanmasına katkıda bulunur ve Server Bedi bu karakteri oluştururken hem gerçekçi bir yaklaşım benimser hem de Türk polisine güven duyar.

Cingöz Recai’nin kişiliğine dair bu bölümdeki değerlendirmelerde, Nurçin İleri’nin “Ne polis ne gangster… İkisinin arası bir şey” başlıklı Cingöz Recai Yeniden adlı yazısından yararlanılmıştır.

Şimdi, Cingöz Recai karakterinin narsisizmle nasıl bağdaştırılabileceğine ilişkin Melisa Çepnioğlu’nun değerlendirmelerini okuyalım.

Bu konudaki değerli katkıları için sevgili arkadaşım Melisa Çepnioğlu’na teşekkür ederim. Melisa, değerlendirmelerini hazırlarken Hilal Demir Bayraktar ve Nihayet Arslan’ın “Cingöz Recai Romanlarında Narsistik Eril Söylem” başlıklı araştırma makalesinden yararlanmıştır.

“Grandiose Narcissism ; Kişinin kendisini aşırı derecede güçlü, özel,çevresindekilerden üstün, kendisine hayran olunması gereken bir birey olarak görmesi şeklinde açıklanabilir. Bu narsisizmin geri planında yatan neden ise çoğu zaman değersizlik ve yetersizlik duygusu karşısında geliştirilen davranışlardır diyerek ilişkilendirebiliriz.Cingöz Recai’nin Büyüklenmeci Narsisizmine örnek gösterebileceğimiz birkaç davranışından bahsedecek olursam,çevresindeki kadınları kaçırarak:

– “Kız kaçırmak, vakıa dağlılara mahsus bir usul ama, benim pek hoşuma gidiyor.”

Otoritesini onların üzerinde uygulamaya çalışması, etrafındaki insanlar üzerinde kontrol sahibi olmak istemesi,üstünlük kurma ihtiyacı; kaçırdığı kadınları kendi çetesi için yetiştirmeye çalışırken, çetesi dışında kalan kadınları sözlü olarak ağır eleştirileri de büyüklenmeci narsisizm içerisinde değerlendirilebilir.Bir diğer örnek olarak, Cingöz Recai’nin gücünü yitirmeye başladığı zamanlarda bu durumdan yakınması ve sevgilisi Jale’den tavsiye alma düşüncesine bile kendisine sinirlenmesi dikkat çekicidir:

– (Cingöz): “Bunadım mı ben, ne dersin?”

– “Sana yardım edemez miyim?”

– “Biraz zekâ mı vereceksin? O hale geldimse çıkıp gidelim, boş ver.”

Büyüklenmeci Narsisizmde bireyin bir başkasından tavsiye alması veya bunun düşüncesi dahi, kendisindeki yetersizlik duygusunu tetiklediğinden mütevellit bu durumdan rahatsız olması olası bir durumdur.Polis memuru Mehmet Rıza’ya değinecek olursam; Cingöz Recai’nin rekabet geliştirdiği bir figür olarak Mehmet Rıza’yı düşünelim. Cingöz Recaï’nin,Mehmet Rıza’nın yakalayamadığı suçluları yakalayarak ona teslim etmesi:

– “Cingöz telefonda polis merkezini buldu.

— Ben Cingöz Recai, dedi, size bir hediyem var. Evimin içinde altı kişi, bahçemde de iki kişi bulacaksınız. Bunlar, polisin dört seneden beri aradığı Tayfur ve çetesidir.”

Aslında onun üzerinde kurmaya çalıştığı bir otorite simgesi, kendini Mehmet Rıza’dan üstün görme ihtiyacı Freudyen açıdan değerlendirildiğinde bir otorite figürüne karşı rekabet dinamikleriyle  ilişkilendirilebilir. Bir yandan,Mehmet Rıza’yı bir nesne olarak görür,kendisiyle aynı konumda biri olarak değil.Kendisindeki üstünlük duygusunu besleyebilecek bir nesne olarak:

– “Boş durmaktan hiç hoşlanmayan Cingöz, Mehmet Rıza’yı da içine karıştırdığı

yeni bir sergüzeşt aramakla meşguldü. Onsuz bir vakanın ne tadı olur.”

Ayrıca, kendilerinin her konuda güçlü olmaları gerektiğini düşünen narsisistler, herhangi bir konudaki zayıf hallerine karşı tahammül edemezler.Cingöz Recaï’nin şu cümleleri buna en güzel örnek teşkil eder:

– “Ahmak, asıl dayağı sen istersin! Kör olası Cingöz, eskiden böyle hecelemezdin;

keskin zekân şıp diye her şeyi buluverirdi. Koca sersem! (…)İhtiyarladın mı ahmak,gözlerin de artık görmüyor!”

Sevgili okuyucular, gelelim Cingöz Recai serisinin yazım tarihi sürecine;

Peyami Safa’nın seriyi ilk olarak 1924 yılında okurlarla buluşturduğunu söylemiştik. “Cingöz Recai’nin Harikulâde Sergüzeştleri Serisi” adını taşıyan bu ilk dizi, toplam on kitaptan oluşuyordu. Bu yapıtlar, on altı – otuz iki sayfa arasında değişen, bağımsız olay örgülerine sahip kısa polisiye hikâyelerdi ve dönemin “onparalık öykü” geleneği içinde yayımlanmıştı.

1925’te yazar, yine on kitaptan oluşan ikinci seriyi yayımladı. “Cingöz Recai Kibar Serseri Serisi” adını taşıyan bu yeni dizi de kısa sürede ilgi gördü. İlk seri 1926 ve 1927 yıllarında yeniden basılırken, ikinci seri de 1926’da tekrar yayımlandı. Böylece iki seri toplamda yirmi ayrı kitaba ulaştı ve Cingöz Recai geniş bir okur kitlesine yayıldı.

1925 yılında ilk serinin tamamlanmasının ardından Server Bedi, karakteri daha uzun soluklu bir anlatıya taşıyarak üç yüz bir sayfalık “Cingöz’ün Esrarı” adlı romanı kaleme aldı. Bu romanda Cingöz Recai yeniden hapse giriyor, ancak kaçmayı başararak Amerika’ya gidiyordu. Bu kapanış, ilk serinin finalindeki kaçış motifiyle de benzerlik gösteriyordu.

İkinci serinin sonunda ise Cingöz Recai Amerika’dan dönüyor, çeşitli maceralardan sonra ezeli rakibi Serhafiye Mehmet Rıza tarafından yakalanarak yeniden hapse gönderiliyordu. Böylece hikâye döngüsel bir biçimde sonlanmış oluyordu.

Ancak okur ilgisi azalmadığı için Server Bedi, tıpkı Arthur Conan Doyle’un Sherlock Holmes örneğinde olduğu gibi, kahramanını tamamen bırakmakta zorlandı. Bu nedenle önce Cingöz Recai’ye benzeyen Cıva Necati karakterini yarattı. Ardından Çekirge Zehra ve Tilki Leman gibi yeni kadın karakterleri de hikâyelere ekledi. Buna karşılık Kartal İhsan adlı, polis-hafiye özellikleri taşıyan yeni bir figür de ortaya çıktı. Fakat bu yeni karakterler, okur nezdinde Cingöz Recai’nin yerini dolduramadı.

Bu süreçte Cıva Necati üzerinden devam eden yeni hikâyeler yayımlandı. Özellikle “Madam Çiviciyan’ın Gerdanlığı” adlı öyküde, kapak tasarımında “Cıva Necati” ifadesinin üzeri çizilerek “Cingöz Recai” adının yazılması dikkat çekti. Bu değişim, karakterin yeniden geri getirildiğinin açık bir işaretiydi. Nitekim 1927 yılı Eylül ayında yayımlanan son dört kitap artık doğrudan Cingöz Recai adıyla çıktı.

1928 yılında yayınevi, “Yeni Cingöz’ün Maceraları” adıyla dokuz kitaplık yeni bir seri hazırlayacağını duyurdu. Aynı yıl, Latin harflerine geçişten önce, “Sherlock Holmes’e Karşı Cingöz Recai” adlı bir dizi de kaleme alındı. Doktor Watson’ın da 

yer aldığı bu hikâyelerde, İstanbul’a gelen Sherlock Holmes ile Cingöz Recai’nin karşı karşıya gelişi anlatılıyordu. Toplam on beş kitaptan oluşan bu seri de yine kısa hikâye formatındaydı.

1928’e gelindiğinde Server Bedi’nin Cingöz Recai evreninde ürettiği hikâye sayısı kırka ulaşmıştı. Daha sonra Latin harfleriyle yeniden yayımlanan on iki Cıva Necati öyküsü de eklendiğinde toplam sayı elli ikiye çıktı. Bu tarihten sonra yazar, kısa hikâye formatını büyük ölçüde bırakıp roman formuna yöneldi.

1930’lu yıllarda Cingöz Recai yeniden uzun soluklu romanlarla gündeme geldi. Bu dönemde yazılan eserlerden biri de “Arsen Lüpen İstanbul’da – Cingöz Recai ile Birlikte ve Karşı Karşıya” adlı romandı. Her ne kadar fasiküller hâlinde yayımlansa da bütünlüklü yapısı nedeniyle gerçek bir polisiye roman niteliği taşıyordu.

Daha sonraki yıllarda uzun bir sessizlik dönemi yaşandı. 1935’teki “Arsen Lüpen İstanbul’da”dan sonra 1947’ye kadar yeni bir Cingöz Recai romanı görülmedi. Ancak 19 Temmuz–13 Kasım 1947 tarihleri arasında En Son Saat gazetesinde “Siyah Pervaneler” adlı roman tefrika edildi. Doksan yedi sayı süren bu eser, Cingöz’ün hırsızlıktan polisliğe uzanan dönüşümünü ve farklı polisiye alt türlerini bir arada kullanmasıyla dikkat çekti.

Bir diğer önemli geç dönem eser ise 1954–1955 yılları arasında Milliyet gazetesinde doksan beş sayı olarak yayımlanan “Kral Faruk’un Elmasları Peşinde” oldu. Bu çalışma, Server Bedi’nin geç dönem polisiyeleri arasında yer aldı.

Sonuç olarak 1924–1928 arasında yoğun biçimde üretilen kısa öykü serileri, 1930’lardan itibaren yerini romanlara bıraktı. Yazar, 1961’e kadar uzanan süreçte toplam yedi Cingöz Recai romanı kaleme aldı; bunların bir kısmı gazetelerde tefrika edilip daha sonra kitaplaştırıldı.

Şimdi bu yazıda Cingöz Recai serisindeki hikâyelerin içinde geçen konulardan tek tek bahsetmek istemiyorum yani bir yandan da genel olarak bu yazıyı yazmamdaki amaç Cingöz Recai’yi tanıtarak okuyucuları meraklandırmak ve teşvik etmektir. Lakin bu seride bahsetmek istediğim benim beğendiğim asıl yere gelecek olursak, burada Peyami Safa’nın seride yazmış olduğu Sherlock Holmes’e Karşı Cingöz Recai ve Arsen Lüpen İstanbul’da – Cingöz Recai ile Birlikte ve Karşı Karşıya hikâye ve romanlarına değinmek isterim.

Peyami Safa, oluşturduğu Cingöz Recai karakterini, Arsène Lupin ile Sherlock Holmes arasında bir yere konumlandırmıştır. Ancak her dürüst yazar gibi, ilham 

aldığı karakterlere olan borcunu da açıkça göstermiştir. Sherlock Holmes’e Karşı Cingöz Recai ve Arsen Lüpen İstanbul’da – Cingöz Recai ile Birlikte ve Karşı Karşıya adlı eserleri, Cingöz Recai’nin bu iki ünlü karakterle olan bağını adeta tescil eder niteliktedir.

Peyami Safa’nın, İngiliz dedektifi Sherlock Holmes ile Fransızların kibar hırsızı Arsène Lupin’in karşısına Cingöz Recai’yi çıkarması gerçekten takdire şayandır. Bu eserlerde karakterler arasında zekâya, hayranlığa ve ustalıklı hamlelere dayanan sürükleyici bir mücadele yaşanır; okuyucu da kendini bu rekabetin içinde bulur. Cingöz Recai bu karşılaşmalarda doğal olarak onlardan üstünlüğünü kanıtlayacaktır. Böylece Peyami Safa, hem kendi kahramanını ilham aldığı özgün karakterlerle buluşturmuş hem de Cingöz Recai’yi onların seviyesine taşıyarak Türk edebiyatında unutulmaz bir yere yerleştirmiştir.

Bu iki farklı kitapta da İngiliz dedektif Sherlock Holmes ile Fransız hırsız Arsène Lupin’in, kahramanımız Cingöz Recai ile karşı karşıya kalmasını okurken ben o kadar keyif almıştım ki zaten Cingöz Recai serisinin diğer hikâyeleri de keyifliydi ama bu karşılaştırmalar seriye olan ilgimi daha da artırmıştı.

İlk olarak, Peyami Safa’nın İngiliz dedektif Sherlock Holmes’u İstanbul’a taşımasını ve bu karakter etrafında kaleme aldığı kısa hikâye dizisini inceleyelim. Bu değerlendirmede, Seval Şahin’in “Taklit Orijinale Karşı: Cingöz Recai Versus Sherlock Holmes” başlıklı araştırma makalesinden yararlanılmıştır.

Öncelikle Peyami Safa’nın, “Sherlock Holmes’e Karşı Cingöz Recai” serisini oluştururken Arthur Conan Doyle tarafından yazılan Sherlock Holmes hikâyelerinden etkilendiğini belirtelim. Nitekim Sherlock Holmes ile Cingöz Recai arasında dikkat çekici benzerlikler bulunmaktadır.

“Sherlock Holmes’e Karşı Cingöz Recai” dizisi toplam on beş ayrı hikâyeden oluşmaktadır. Bu hikâyelerde, Serhafiye Mehmet Rıza’nın çağrısıyla İstanbul’a gelen Sherlock Holmes ve Doktor Watson ile Cingöz Recai arasındaki mücadeleler anlatılır. Holmes, İstanbul’da bulunduğu süre boyunca Cingöz ile on beş farklı olayda karşı karşıya gelir. Bu vakaların çoğunda Cingöz, Holmes’ün dikkatini gerçek olaydan uzaklaştırarak onu yanıltmayı başarır.

Seride Sherlock Holmes, İstanbul polis teşkilatının daveti üzerine Cingöz Recai’yi yakalamak amacıyla İstanbul’a gelir. Yanında yardımcısı Doktor Watson da vardır. Holmes ve Watson, İstanbul’da kaldıkları beş ay boyunca Cingöz’ün ezelî rakibi Başkomiser Mehmet Rıza ile birlikte ünlü hırsızın peşine düşerler; ancak tüm 

çabalarına rağmen onu ele geçirmeyi başaramazlar. Serinin ilk kitabı olan Kayıp Adam’da Cingöz’ün bıraktığı “Safa geldiniz Sherlock Holmes” notu mücadelenin başlangıcı olur.

Bu seride Sherlock Holmes, alışılmış üstünlüğünü kaybetmiş görünmektedir. Holmes, Cingöz karşısında sürekli başarısızlığa uğrar. Üstelik Cingöz ona çözülemeyecek kadar karmaşık olaylar sunmaz; aksine, ilk bakışta karmaşık görünen vakalar aslında Holmes’ün kolaylıkla çözebileceği türdendir. Buna rağmen Holmes her seferinde yanılır ve başarısız olur. Holmes’ün yaşadığı bu durum adeta bir büyülenme hâlidir. Keskin zekâsı ve delici bakışları insanları analiz etmede ya da ipuçlarını takip etmede etkili olsa da onu sonuca ulaştırmaya yetmez.

Bu süreçte Holmes, Cingöz Recai’yi sık sık Arsène Lupin ile kıyaslar. Ayrıca Holmes’ün kendine aşırı güvenen kibirli tavırları da giderek kaybolur. Cingöz karşısında hem gururundan hem de o sert tavrından uzaklaşır. Her ne kadar ona öfkelense de zekâsını ve ustalığını takdir etmekten geri duramaz. Serinin ilk on üç hikâyesinde Sherlock Holmes sürekli olarak Cingöz Recai karşısında yenilgiye uğrar. Ünlü dedektifin bu başarısızlığı onu derinden etkiler. Bu değişimi en yakından gözlemleyen kişi ise dostu Doktor Watson’dır. Watson, Holmes’ün yaşadığı hayal kırıklığını açıkça dile getirir.

“Sherlock Holmes’e Karşı Cingöz Recai” serisinde Server Bedi, Maurice Leblanc’ın yönteminden etkilenmiş ve kendi kahramanını Sherlock Holmes ile karşı karşıya getirmiştir. Tıpkı Arsène Lupin gibi Cingöz Recai de Holmes karşısında üstün gelir. Ancak Server Bedi, Holmes karakterini Leblanc’ın yaptığı kadar itici ya da aşağılayıcı biçimde yansıtmaz; aksine ona daha saygılı ve ölçülü yaklaşır. Cingöz ile Holmes arasındaki mücadele boyunca iki karakter birbirlerinin zekâsını ve yeteneklerini takdir eder.

Holmes, İstanbul’da geçirdiği beş ayın sonunda şehirden ayrılmaya hazırlanırken, Cingöz’ün yeni bir planıyla daha karşı karşıya kalır. Şark Bankası Direktörü Papazyan Efendi’yi kurtarmaya çalışırken yeniden tuzağa düşer. Fakat bu olayın ardında aslında Cingöz’ün Holmes için hazırladığı bir veda sürprizi vardır; Papazyan’a yapılan saldırı ise bu planın yalnızca görünen kısmıdır.

Bu seri, Cingöz Recai’nin en eğlenceli ve polisiye yönü en güçlü maceralarını içermektedir. Server Bedi, bu diziden yaklaşık altı yıl sonra kaleme aldığı Arsène Lupin İstanbul’da romanında bu kez kahramanını Arsène Lupin ile karşılaştıracak ve yine üstün gelen taraf Cingöz olacaktır.

Seval Şahin, “Taklit Orijinale Karşı: Cingöz Recai Versus Sherlock Holmes” başlıklı makalesinde Cingöz Recai ile Sherlock Holmes arasındaki karşılaşmayı yalnızca polisiye bir rekabet olarak değil, Doğu ile Batı arasındaki kültürel ve siyasi mücadelenin sembolik bir temsili olarak değerlendirir. Bu bağlamda söz konusu anlatı, ulusal bir alegori çerçevesinde okunabilir. Şahin bu durumu şöyle ifade eder:

“Cingöz Recai ile Sherlock Holmes arasındaki mücadeleyi ulusal bir alegori olarak değerlendirmek mümkündür. Holmes’ün İstanbul’a gelişi bile bunun açık bir göstergesidir. Ünlü dedektif ile meşhur Türk hırsız Cingöz Recai’nin İstanbul’daki mücadelesi, Doğu ile Batı’nın sembolik çatışmasını temsil eder. Bu mücadelede savunmada kalan taraf dedektif, saldırıda olan taraf ise hırsızdır. Sonuçta yenilen kişi her zaman Sherlock Holmes olur…”

Gelelim bir diğer kapışmaya, peyami safanın yazmış olduğu Arsen Lüpen İstanbul’da – Cingöz Recai ile Birlikte ve Karşı Karşıya romanına…

Peyami Safa’nın bu romanı toplam on beş formadan oluşur ve her forma bir diğerinin devamı niteliğindedir. Bu nedenle eser boyunca olayların birbirini takip ettiği bütünlüklü bir hikâye okunur. Yani, Sherlock Holmes–Cingöz Recai serilerinde olduğu gibi birbirinden bağımsız maceralar değil başından sonuna kadar devam eden tek bir roman kurgusu söz konusudur.

Hem Peyami Safa’nın yarattığı Cingöz Recai hem de Arsène Lupin’in şöhretinin eser boyunca sürekli vurgulandığı bu romanda, Türk polis teşkilatının azimli, fedakâr ve çalışkan yapısı da ön plana çıkarılır. Suçlulara ve canilere karşı verilen amansız mücadele anlatılırken, her iki karakterin sahip olduğu millî duygu, erdem ve ahlak anlayışı da başarılı bir şekilde işlenmiştir.

Kitabın iç kapağında ise şu ifadeler yer almaktadır:

“Meşhur Fransız ve Türk kibar hırsızlarının şimdiye kadar ne kitap halinde ne de gazetelerde hiç yayımlanmamış yepyeni, akıl almaz hileler ve şeytanlıklarla dolu, şaşırtıcı ve tüyler ürpertici harikulade polis ve cinayet romanı.” 

Roman, “Arsène Lupin İstanbul’da!” başlıklı bir gazete haberiyle başlar. Bu oldukça dikkat çekici bir başlangıçtır. Çünkü kılık değiştirerek insanları soyan Arsène Lupin’in İstanbul’a gelişinin, daha önce Sherlock Holmes örneğinde olduğu gibi gazeteler aracılığıyla duyurulması; aynı zamanda roman içerisinde gazete haberlerinin önemli bir yere sahip olacağının da işaretidir. Nitekim hem Lupin hem de Cingöz Recai, kamuoyuna ve polise ulaşabilmek için gazeteleri kullanırlar. 

Gazetelerde yayımlanan mektuplar yalnızca anlatımı desteklemekle kalmaz, aynı zamanda eserin daha ilgi çekici hâle gelmesini de sağlar.

Romanın başlarında gazetelerde, Lupin’in İstanbul’a gelişinin bir eroin şebekesiyle bağlantılı olduğu ve işlenen bir cinayette rolü bulunabileceği yönünde haberler yayımlanır. Bunun üzerine Lupin’de gazeteler aracılığıyla bir cevap verir. Böylece ilk kez Fransız edebiyatından doğmuş bir kahramanın, Türk bir yazarın kalemiyle Türk okuyucusuna seslendiği görülür. Lupin, kötü ve eksik çeviriler nedeniyle yanlış tanındığını, gazetecilerin asılsız suçlamalarla kendisini yargılamasından büyük üzüntü duyduğunu dile getirerek adeta kendisini yeniden tanıtır. Roman ilerledikçe ise gerçek suçluların Hristo ve çetesi olduğu ortaya çıkar.

Eserde olaylar iç içe geçerek sürekli birbirini takip eder. Bu karmaşık olayları çözebilecek ve İstanbul’a geliş amacı bilinmeyen Arsène Lupin’i yakalayabilecek tek kişi ise bir dönem Cingöz Recai’nin en büyük takipçisi olan emekli polis Mehmet Rıza’dır. Mehmet Rıza, Lupin’i hem kitaplardan hem de hakkında çıkan haberlerden tanımaktadır. Olay örgüsünde Mehmet Rıza Lupin ile Hristo’nun, Lupin Hristo’nun, Cingöz Recai ise hem Lupin’in hem Hristo’nun hem de Mehmet Rıza’nın peşindedir.

Cingöz Recai, Mehmet Rıza’ya yardım teklif ederek Lupin’i yakalamak ve karmaşık olayları çözmek ister. Aslında bu, onun ilk yardımı değildir; daha önce de suçluların yakalanması konusunda Mehmet Rıza’ya destek olmuştur. Ancak romanın kötü karakteri Hristo, üçünü birden tuzağa düşürmeyi başarır. Böylece Peyami Safa, üç önemli karakteri aynı ortamda buluşturarak onları bir bakıma eşit konuma getirir.

Bu romanda dikkat çeken en önemli unsurlardan biri, gerçek Arsène Lupin ile “Türk Arsène Lupin’i” olarak görülen Cingöz Recai’nin ilk kez aynı eserde bir araya gelmesidir. İki karakter bir yönüyle karşı karşıyadır; çünkü Cingöz Recai, milletine duyduğu bağlılık nedeniyle Lupin’in yakalanması için polise yardım etmek istemektedir. Diğer taraftan ise mesleklerine duydukları ortak hayranlık sebebiyle birbirlerine yakınlık hissederler. Cingöz, Lupin’in dostu olmayı ve onunla birlikte çalışmayı da arzulamaktadır.

Bu iki karakter arasındaki benzerlik ve farklılıkları değerlendiren kişi ise Mehmet Rıza’dır. Ona göre her ikisi de maddi çıkar yerine kişisel heyecan, şeref ve macera tutkusu için hareket etmektedir. Ayrıca küçük suçlular ağır cezalara çarptırılırken, büyük servetler elde eden “saygın” kişileri soymaları nedeniyle halkın sempatisini kazanmışlardır. İkisi de yardımsever, cömert, hovarda ve nüktedandır.

Bununla birlikte Mehmet Rıza, Arsène Lupin’in daha sağlam yapılı, sarışın ve keskin bakışlı bir adam olduğunu belirtir. Ona göre Lupin son derece zekidir; hareketlerini yalnızca sezgileriyle değil, akıl ve mantık hesaplarıyla da şekillendirir. Ani durumlarda bile hızlı karar verebilmesi, onun İngiliz ve Fransız polislerini çaresiz bırakmasının temel nedenidir.

Cingöz Recai ise daha zayıf, esmer ve hareketli bir karakter olarak tasvir edilir. İnce boynu ve sürekli hareket hâlindeki tavırları dikkat çeker. O, her zaman planlı hareket etmez; kimi zaman tamamen sezgilerine göre davranır ve bir anda bütün planlarını değiştirerek yeni kararlar alabilir. Onu Arsène Lupin’den ve diğer Avrupalı karakterlerden ayıran en önemli özellik de bu Doğulu kıvraklığı ve coşkun mizacıdır.

Romanın ilerleyen bölümlerinde Cingöz ile Lupin’in birbirlerine bakışları şu sözlerle ifade edilir:

“Göz göze geldiler. İki hırsız arasındaki bu gizli kuvvet ölçüşmesinin ilk yansıması bakışlarında ortaya çıkmıştı. İlk kez aralarında, aşk ve nefretin tatlı fakat zehirli karışımını andıran bir duygu belirmişti.”

Arsène Lupin’in Mehmet Rıza hakkındaki düşünceleri de dikkat çekicidir. Lupin, Türk polisinin başarısını takdir eder ve hatta Sherlock Holmes’ün bile bu başarıyı hayranlıkla karşılayacağını söyler.

Romandaki ilginç unsurlardan biri de, kimsenin bilmediği bazı maceraların doğrudan Lupin’in ağzından anlatılmasıdır. Bu anlatımı isteyen kişi Cingöz Recai’dir. Ancak hikâye yarım kalır; çünkü Arsène Lupin, Maurice Leblanc’ın yarattığı bir karakterdir. Peyami Safa ise kendi kahramanı olan Cingöz Recai’ye daha yakın hisseder ve anlatının merkezine onu yerleştirir.

Romanın sonunda, metresini eroin çetesinin elinden kurtarmak ve büyük bir soygun gerçekleştirmek amacıyla İstanbul’a gelen Arsène Lupin, sonunda Cingöz Recai ile karşı karşıya gelir.

Cingöz Recai ve Arsène Lupin arasındaki bu “kibar” mücadele, sadece iki hırsızın düellosu değil; Peyami Safa’nın dünya standartlarındaki kurgu yeteneğinin ve Türk polisiyesinin Batılı rakiplerine karşı kazandığı entelektüel bir zaferin belgesidir. Cingöz’ün neden bir asır sonra bile hâlâ taze kaldığı, onun “helal mala dokunmayan” etik hırsızlığında ve toplumsal adaleti kendi yöntemleriyle sağlama tutkusunda gizlidir. Sherlock Holmes’un dahi yanıldığı, Lupin’in ise hayranlık 

duyduğu bu karakter, İstanbul sokaklarından dünya edebiyatına uzanan bir dehanın ve yerli bir gururun sembolüdür.

Bu bölümdeki değerlendirmede, Banu Öztürk’ün Ötüken Yayınları’ndan çıkan Arsen Lüpen İstanbul’da: Cingöz Recai ile Birlikte ve Karşı Karşıya (İstanbul: Ötüken Yayınevi, s. 9–14) adlı eserde yer alan önsöz/metin kısmından yararlanılmıştır.

​Eğer siz de polisiye türünü sadece suç ve cezadan ibaret sanıyorsanız, Server Bedi’nin dünyasına henüz adım atmamışsınız demektir. Sherlock Holmes’u şaşkına çeviren, İstanbul’un gizli dehlizlerinde kılıktan kılığa giren bu “kibar hırsız” ile tanışmak için geç kalmış sayılmazsınız. Kütüphanenizde Cingöz Recai’ye yer açın; çünkü o sadece bir kitap değil, zekâya, maceraya açılan bir kapıdır. Şimdi raflardaki tozlu sayfalardan ya da yeni baskılardan onun bir macerasını seçin ve İstanbul semalarında sadece bir hırsızın değil, sıra dışı bir adaletin peşine düşün. 

KAYNAKÇA

Cingöz Recai’nin Harikulade Sergüzeştleri. İstanbul: Ötüken Yayınevi, s. 7-17.

Cingöz’ün Esrarı. İstanbul: Ötüken Yayınevi, s. 5-10.

Sherlock Holmes’e Karşı Cingöz Recai. İstanbul: Ötüken Yayınevi, s. 7-12.

Kral Faruk’un Elmasları Peşinde. İstanbul: Ötüken Yayınevi, s. 7-16.

Arsen Lüpen İstanbul’da Cingöz Recai ile Birlikte ve Karşı Karşıya. İstanbul: Ötüken Yayınevi, s. 9-14.

Hilal Demir Bayraktar – Nihayet Arslan, “Cingöz Recai Romanlarında Narsistik Eril Söylem”, araştırma makalesi.

Seval Şahin, “Taklit Orijinale Karşı: Cingöz Recai Versus Sherlock Holmes”, araştırma makalesi.